In het kort

Slaap- en kalmeringsmiddelen helpen bij onrust, angst en slaapproblemen. Ze lossen geen problemen op, maar verdoezelen ze. Slaap- en kalmeringsmiddelen worden door artsen voorgeschreven. De middelen die tegenwoordig het meest worden gebruikt, hebben als verzamelnaam 'benzodiazepines'. Bekende merknamen zijn: Noctamid, Valium, Mogadon, Dalmadorm, Normison, Rohypnol, Seresta en Temesta. Bekende stofnamen zijn Diazepam en Oxazepam.

• Verslavend? Zowel geestelijk als lichamelijk. Afhankelijkheid kan snel optreden en zeer groot zijn, met name geestelijk.
• Steeds meer nodig voor zelfde effect? Ja.
• Effecten korte termijn: Ontspanning, sufheid, onverschilligheid, zelfoverschatting, afname concentratie- en reactievermogen (gevaarlijk in verkeer).
• Gevolgen lange termijn: Gewichtstoename, traagheid, soms spierzwakte.
• Belangrijk: Combinatie met alcohol is gevaarlijk.

Wat zijn het?

Slaap- en kalmeringsmiddelen helpen bij onrust, angst en slaapproblemen. Ze worden door artsen voorgeschreven en op verschillende manieren toegepast. Sommige worden vaker gebruikt bij slaapproblemen, andere eerder bij angst en onrust. Toch werken ze allemaal op ongeveer dezelfde manier. De middelen die tegenwoordig het meest worden gebruikt, hebben als verzamelnaam 'benzodiazepines'.

Benzodiazepines worden door de fabrikanten onder eigen merknamen op de markt gebracht. Bekende merknamen zijn Noctamid, Valium, Mogadon, Dalmadorm, Normison, Rohypnol, Seresta en Temesta. Ook de stofnamen, zoals Diazepam of Oxazepam, worden veel gebruikt. Er zijn ook nog andere slaap- en kalmeringsmiddelen op de markt, maar die blijven hier buiten beschouwing.

Waar komen ze vandaan?

Slaapproblemen zijn zo oud als de mensheid. Tot het begin van deze eeuw werden daartegen middelen als alcohol, opium en kruiden gebruikt.
Aan het begin van deze eeuw werd een nieuw, in het laboratorium gemaakt middel geïntroduceerd: een barbituraat met de naam barbital. In de loop van de tijd bleken barbital en andere barbituraten zeer verslavend en gevaarlijk te zijn. Ze brachten het risico van een (soms dodelijke) overdosis met zich mee. En als met gebruik werd gestopt, konden zich heftige ontwenningsverschijnselen voordoen.
In 1956 werd de werking van benzodiazepines ontdekt. Die bleken minder gevaarlijk. Vergeleken met barbituraten vormen ze dus een vooruitgang, maar dat betekent niet, dat ze geen problemen opleveren. Want het ideale, probleemloze slaap- en kalmeringsmiddel bestaat niet.

Hoe werken ze?

Benzodiazepines werken remmend op de hersenactiviteit. Sommige kalmeren, andere verwekken slaap. Wanneer de problemen zich met name voordoen bij het inslapen, dan wordt vaak een snelwerkend slaapmiddel voorgeschreven. Gaat het om zorgen of stress die iemand de hele dag bezighouden, dan kan een langer werkend kalmeringsmiddel worden voorgeschreven.
Er zijn ook langwerkende slaapmiddelen. Die worden wel voorgeschreven bij mensen die zowel moeite met inslapen als met doorslapen hebben.

Wat zegt de wet?

In de Opiumwet zijn twee lijsten van middelen opgenomen. Op lijst I staan die middelen waarvan de overheid vindt dat ze een onaanvaardbaar risico met zich meebrengen. Het risico van de stoffen op lijst II wordt gezien als aanvaardbaar. Benzodiazepines zijn opgenomen op lijst II.

Waarom worden ze gebruikt?

Veel mensen hebben last van zenuwen, angst, stress, oververmoeidheid of tobberigheid. Dat veroorzaakt vaak slaapproblemen: door het gepieker blijft de slaap uit, terwijl de behoefte aan een goede nachtrust juist erg groot is.
Benzodiazepines verminderen de gevoeligheid van de hersenen voor prikkels van buitenaf. Daardoor lijkt de omgeving rustiger te worden. In werkelijkheid wordt de omgeving natuurlijk niet rustiger. Benzodiazepines lossen dus geen problemen op, maar verdoezelen ze. Het enige wat echt helpt, is het opsporen en wegnemen van de eigenlijke oorzaak van de problemen. Als dat kan.
Benzodiazepines kunnen daarom het best worden gebruikt om iemand door de fase heen te helpen waarin de echte problemen worden opgelost. Bijvoorbeeld door voor een goede nachtrust te zorgen. Want worden benzodiazepines langer gebruikt, dan maken ze het vinden van een oplossing alleen maar moeilijker.

Hoe worden ze gebruikt?

Wie met slaap- of nervositeitsklachten bij de huisarts kwam, kreeg doorgaans zonder moeite of veel vragen een benzodiazepine voorgeschreven. Daarna verdween de huisarts uit beeld: de patiënt belde de assistente en kreeg een vervolgrecept. Tot voor kort kon dit leiden tot ongecontroleerd, langdurig gebruik van benzodiazepines. Terwijl ze liefst niet langer dan 1 tot 2 weken achter elkaar gebruikt moeten worden en 2 maanden als een maximum moet worden beschouwd. Langdurig(er) gebruik leidt nergens toe (behalve afhankelijkheid), omdat er niets aan de eigenlijke problemen wordt gedaan.

Vandaag de dag zijn huisartsen daarom veel voorzichtiger met het voorschrijven van slaap- en kalmeringsmiddelen. Een gebruiker doet er verstandig aan regelmatig een afspraak te maken met de huisarts. Zo houdt de arts zicht op het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen door zijn patiënt.
Er bestaan natuurlijk situaties waarvoor geen oplossing is. Dan moet een afweging worden gemaakt wat erger is: afhankelijkheid van het middel of gebukt gaan onder onoplosbare problemen.

Wie gebruiken ze?

Ongeveer 1 miljoen Nederlanders slikken samen zo'n 250 miljoen slaap- en kalmeringstabletten per jaar. Daarvan gebruiken ongeveer 650.000 mensen chronisch benzodiazepines. Er is een 'harde kern' van vooral (oudere) vrouwen die al 10 tot 20 jaar slikken. Bepaalde benzodiazepines - met name de snelwerkende - worden ook in de illegale drugswereld gebruikt om het roeseffect dat ze kunnen veroorzaken.

ˆ naar boven

Wat zijn de effecten?

Over de effecten valt alleen in algemene zin iets te zeggen. Want een bepaald middel werkt niet bij iedereen op dezelfde manier. Bovendien hangen de effecten af van het middel zelf, de dosis werkzame stof, de tijd van innemen en hoe lang het gebruikt wordt.
Wie voor het eerst benzodiazepines gebruikt, wordt rustiger. Het slapen gaat beter, de nervositeit wordt minder, angsten en zorgen plagen niet meer zo.
Er is ook een andere manier om tegen diezelfde effecten aan te kijken: de patiënt wordt wat onverschilliger en zijn concentratievermogen gaat achteruit. Er kunnen ook vervelende bijverschijnselen optreden, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, een katterig of leeg gevoel, duizeligheid en somberheid. Ook de interesse in seks kan achteruit gaan.

Kun je er verslaafd aan raken?

Je kunt onderscheid maken tussen lichamelijke afhankelijkheid en geestelijke afhankelijkheid.
We spreken van lichamelijke afhankelijkheid, als het lichaam protesteert wanneer met gebruik van een middel wordt gestopt (ontwenningsverschijnselen). Het gebruik van benzodiazepines leidt tot lichamelijke afhankelijkheid. Wanneer iemand stopt na langdurig gebruik kunnen zelfs 'toevallen' optreden.
Een ander lichamelijk verschijnsel dat bij het gebruik van benzodiazepines optreedt is tolerantie: het lichaam went er snel aan. Na verloop van tijd is er een hogere dosis nodig voor hetzelfde effect.
Geestelijke afhankelijkheid houdt in dat de gebruiker steeds sterker naar het middel verlangt en zich eigenlijk niet meer prettig kan voelen zonder. Ook dit risico is groot bij het gebruik van benzodiazepines. Als na een lange tijd slikken wordt gestopt, voelt de gebruiker zich ellendig. Want de problemen die met de benzodiazepines waren weggedrukt, komen weer in alle hevigheid boven.
Doordat zowel de lichamelijke als de geestelijke ontwenningsverschijnselen hevig kunnen zijn, is de neiging om opnieuw te beginnen groot.

Wat zijn de risico's?

• Het grootste risico is dat van de afhankelijkheid. Andere drugs en alcohol laten de gebruiker vaak nog ruimte om te ontdekken dat hij met het onderdrukken van problemen bezig is. Bij slaap- en kalmeringsmiddelen is dat onderdrukken juist de bedoeling. En dat maakt het risico van geestelijke afhankelijkheid groot.
• Hoe hoger de dosis, hoe langer het lichaam nodig heeft om de werkzame stof af te breken en hoe langer het middel werkt. Bij bepaalde middelen kan dat afbreken wel 60 uur of langer duren. Wie zo'n middel elke dag inneemt, krijgt dus alweer een nieuwe dosis terwijl de vorige nog niet afgebroken is. Door de ophoping kunnen vervelende bijverschijnselen ontstaan, zoals hoofdpijn, vermoeidheid, een katterig of leeg gevoel, duizeligheid en somberheid.
• De combinatie van benzodiazepines met alcohol is gevaarlijk. Beide zijn verdovende middelen, die elkaars werking kunnen versterken. Dat kan fataal zijn in het verkeer. Dit gevaar schuilt in een klein hoekje. Een borreltje aan het eind van de dag lijkt geen kwaad te kunnen. Maar als de benzodiazepine van de vorige dag nog aan het werk is, kan het hard aankomen.
• Benzodiazepines zijn gevaarlijk in het verkeer. Bij een deel wordt dat ook aangegeven op de verpakking.
• Benzodiazepines gaan niet samen met zwangerschap en borstvoeding. Bij borstvoeding komt een belangrijk deel van de werkzame stof in de moedermelk terecht.
  

Herkennen van probleemgebruik

Een probleemgebruiker is niet zonder meer te herkennen. Maar er zijn wel signalen. Iemand zit in de gevarenzone als hij of zij:

• benzodiazepines gebruikt zonder iets aan de werkelijke oorzaken van zijn problemen te doen;
• steeds maar om herhalingsrecepten blijft vragen;
• benzodiazepines langer dan 2 weken achter elkaar gebruikt.
  

Is het moeilijk om te stoppen?

Wie na langdurig gebruik van benzodiazepines wil stoppen, moet rekenen op een moeilijke periode.
De oude klachten kunnen in verhevigde mate terugkomen. En daar kunnen nieuwe klachten bij komen, zoals hoofdpijn, zweten, spraak- en kijkstoornissen, duizeligheid, trillerigheid, misselijkheid en benauwdheid. Er zijn ook mensen die er zeer prikkelbaar, agressief of depressief door worden.
Met enig geluk duurt deze periode een paar weken. Maar sommige mensen blijven veel langer klachten houden.

Omgaan met probleemgebruik

Iedereen kan in zijn of haar omgeving te maken krijgen met iemand die onverstandig met slaap- en kalmeringsmiddelen omgaat. Gebruik proberen tegen te houden is niet zo zinvol. Openhartige gedachtewisseling op basis van goede informatie en zonder vooroordelen kan wel helpen.Op die manier is het mogelijk om ter sprake te brengen hoeveel en waarom de ander eigenlijk slikt.
Zwaar en langdurig gebruik duidt op problemen waar iets aan gedaan zou moeten worden. Door de gebruiker zelf en zo nodig met (professionele) hulp van anderen. Er zijn natuurlijk situaties waarin gebruik te verkiezen is boven de onderdrukte problemen, maar die beslissing moet zo goed mogelijk afgewogen worden.
Zowel voor de probleemgebruiker als zijn omgeving geldt: schroom niet om advies te vragen en hulp te zoeken.
ˆ naar boven

Meer informatie en hulp

Geneesmiddelen Infolijn
0900 9998800

Colofon

Uitgave:
Trimbos-instituut
www.trimbos.nl

Foto's:
Pierre Schermel, Amsterdam

De tekst is totstandgekomen met financiële steun van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Over slaap- en kalmeringsmiddelen is ook een folder met dezelfde tekst verkrijgbaar. Bestel hier of stuur een mail.

Februari 2008